Voor de kinderen van Tsjêbbe Hettinga
Bij de presentatie van zijn verzameld werk
Het vaderpaard / It faderpaard. Alle gedichten
Amsterdam, 20 april 2017

door Benno Barnard


Beste Wypkje en Piter,

Jullie Friesland is een streek die de stedelijke Nederlander in glanzende zelfgenoegzaamheid met de totale achterlijkheid associeert. Opmerkelijk genoeg omhelsde jullie vader dat vooroordeel in zekere zin: hij was een dichter die al tijdens zijn leven was uitgestorven, een dichter over vrouwen in een boerenlandschap, over de paarden van jullie grootvader, over vissers, en altijd over de zee, de mythische zee, die hij met Homerus deelde, zodat ook Griekenland Friesland voor hem was.

Het was geen omgekeerde koketterie: Tsjêbbe was afkomstig uit een plattelandswereld die hij naar de verdoemenis zag gaan, en net als de filosoof Heidegger koesterde hij een groot wantrouwen tegen de gewelddadige machinerie van de vooruitgang. Hij mocht in zijn vroege werk graag fulmineren tegen poenerige Hollanders, tegen machthebbers en landschapsverkrachters  – maar soms leek dat iets te veel op een gemakzuchtige riedel over de beter gesitueerde boerderijbewoner. Maatschappelijk engagement zou niet zijn beste poëzie opleveren – de onvergetelijke verzen vloeiden uit een andere bron voort, uit zijn eigen oudheid, zijn eigen mythische provincie.

Ja, hij was een provinciaal, zoals alle verstandige mensen dat zijn: je komt ergens vandaan, uit de twintigste eeuw bijvoorbeeld, uit Friesland, en je zingt daarover een liedje in je eigen taal. Allen zo kun je iets scheppen dat universeel is. Toen iemand de Poolse schrijver Witold Gombrowicz verweet ‘zo Pools’ te zijn, velde hij zijn tegenstander met één degenstoot: wat anders dan Pools? Chinees soms? 

Tsjêbbe liet het Hollands-zijn aan de Hollanders over, het Amsterdams-zijn aan de Amsterdammers – hij was Fries, wat anders...

Tsjêbbe. Dichter van de weemoed van altijd, het verlangen van altijd, de liefde en de ontrouw van altijd. Er zit veel nostalgie in zijn gedichten, maar die verweekte nooit tot sentimentaliteit, dankzij de vindingrijkheid van zijn taal. Zijn poëtische taal was die van de overdaad, vermengd met de neurose: geen Fries woord bleef ongebruikt; geen lettergreep ongeteld. Het maakte dat ik, die hem goed kon verstaan als hij met andere Friezen praatte, zonder zijn hulp weinig van zijn gedichten had kunnen maken.

Zijn voordrachtskunst wekte buiten Friesland bij fijngevoelige zielen een vaag heimwee en bezorgde hem een zekere dubbelzinnige populariteit: deze dichter was archaïsch, deze dichter zong nog, deze dichter vertolkte wat we zelf kwijt waren.

Ons grootste vertaalprobleem was dat de epische gezangen van Tsjêbbe in het verstedelijkte, gelatiniseerde Nederlands soms onbedoeld ironisch klonken. Provinciale ernst is ons vreemd geworden; en verzen die de toehoorder vanaf een podium overweldigen, dreigen in gedrukte vorm soms in elkaar te zakken – de toehoorder is namelijk zelf de archaïsche variant van de lezer.

In de ons omringende talen is het trouwens niet anders. Die voor een boerengedicht of vissersgedicht dodelijke ironie is de reden waarom een Ier als Seamus Heaney – die uitstekend Gaelic kende – in het Engels zoveel mogelijk woorden met een Saksische etymologie gebruikte: aldus hebben zijn oorspronkelijk Engelse gedichten iets van vertalingen, wat ongewilde ironie neutraliseert.  

Zonder de hulp van Tsjêbbe had ik weinig van zijn gedichten kunnen maken, zei ik hiervoor. Maar die lieve domme vader van jullie ging dood en toen waren er nog honderden pagina’s onvertaald gebleven. Zodoende was ik aangewezen op mijn onwaardeerlijke Friese vrienden Tsjead Bruinja en Teake Oppewal. Ik kan die twee niet voldoende prijzen. Al moet ik daar wel aan toevoegen dat ik na de zevende correctieronde, toen de immer waakzame Teake nog maar eens een paar honderd details had ontdekt die correctie behoefden, mij tamelijk goed kon inleven in de gemoedstoestand van Bonifatius bij Dokkum.  

Genoeg gepraat!

[foto’s Hein Aalders]

Aanbieding Vaderpaard Amsterdam 1 foto Hein Aalders 600 breed

Aanbieding Vaderpaard Amsterdam 2 foto Hein Aalders 600 breed